Historia

CZY JÓZEF PIŁSUDSKI CZYTAŁ MANIFEST MARKSA?

Przyszły marszałek był w młodości członkiem PPS, ale socjalistyczne ideały nie były mu szczególnie bliskie. Skąd zatem wziął się w szeregach tej partii?

Michał R. Dworzyński

 

Józef Piłsudski – bohater, Polak, ojciec narodu, marszałek to najczęstsze słowa, które go opisują. Czasami, gdy ktoś się wgłębi w ten temat, mówi o nim Naczelnik Państwa, premier, a nawet – co nie jest prawdą – pierwszy prezydent.

Był on członkiem Polskiej Partii Socjalistycznej, co jest przez jednych przemilczane, za to przez drugich celebrowane i wychwalane. Kiedy studiowałem, jeden z profesorów podczas dyskusji
o Piłsudskim i Polskiej Partii Socjalistycznej, powiedział że zdziwiłby się, gdyby miało się okazać, iż Piłsudski w ogóle miał w ręce, a co dopiero czytał prace Karola Marksa.

Józef Piłsudski to jedna z niewielu postaci w historii naszego kraju, która jest promowana na krystalicznie czystą i nie ma w tym nic złego. Jedni celebrują jego przeszłość socjalistyczną, drudzy mówią ,,wysiadam z pociągu rewolucyjnego na przystanku niepodległość’’. Jak to się stało, że tak potoczyły się jego losy? Czemu był socjalistą i dlaczego wysiadł z tego pociągu ?

Józef Piłsudski opisywał swoją socjalistyczną przygodę w następujący sposób: ,,Nazwałem siebie socjalistą w roku 1884. Mówię – nazwałem, bo nie oznaczało to wcale nabycia niezłomnych i utrwalonych przekonań o słuszności idei socjalistycznej. Byłem wówczas w gimnazjum wileńskim, należałem do kółka “Spójnia”, zawiązanego kilka lat wcześniej, i razem ze swymi kolegami uległem modzie socjalistycznej, którą nam przywieźli starsi koledzy, studenci uniwersytetu petersburskiego. Otwarcie wyznaję, że była to moda, bo inaczej trudno mi nazwać ówczesną epidemię socjalizmu, która ogarnęła umysły młodzieży, rewolucyjnie czy tylko opozycyjnie usposobionej. Ogarnęła zaś do tego stopnia, że nikt z inteligentniejszych i energiczniejszych mych kolegów nie uniknął w swym rozwoju przejścia przez etap socjalistyczny. Jedni zostali już socjalistami, drudzy przeszli do innych obozów, trzeci wreszcie wyrzekli się wszelkich aspiracji społecznych, lecz każdy z nich przez czas dłuższy lub krótszy był socjalistą.”

Wpajana przez matkę Marszałka miłość do ojczyzny zapewne mocno wpłynęła na jego poglądy. Wydaje mi się, że Józef Piłsudski podczas zesłania na Syberię, rozmawiał z socjalistami
z cesarstwa rosyjskiego. Dowiedział się, że im nie zależy na budowaniu niepodległości poszczególnych krajów. Ich główną ideą było stworzenie kraju proletariatu, gdzie wszelkie inne wizje tradycyjne tylko by przeszkadzały w tworzeniu nowego świata robotników. Być może był to dla Józefa Piłsudskiego moment zwrotny.

W chwili wybuchu pierwszej wojny światowej Józef Piłsudski wystąpił z Polskiej Partii Socjalistycznej. Kreował się na demokratę, który zjednuje wszystkie klasy społeczne, robotników, mieszczan i posiadaczy ziemskich, właścicieli manufaktur,
a przede wszystkim chłopów. Tu było miejsce tylko na niepodległość i demokrację, które marszałkowi Piłsudskiemu udało się dla Polski uzyskać, przynajmniej w początku jej istnienia.

Stosunki między Polską Partią Socjalistyczną a marszałkiem Józefem Piłsudskim, po jego powrocie do władzy, są powszechnie znane. Polska Partia Socjalistyczna głosiła, że Józef Piłsudski nie ma z nimi nic wspólnego. Za to Józef Piłsudski traktował swój udział w Partii Socjalistycznej jako mało znaczący epizod w swoim życiu.

Józef Piłsudski był wizjonerem tworzenia się nowego państwa polskiego, jak i liberalnej demokracji, opartej na kompromisie społecznym. Posiadał wszystkie cechy wielkiego przywódcy.
W Europie po pierwszej wojnie światowej rządziło wielu przywódców, którzy wywodzili się z nurtu socjalistycznego. Kiedy jednak ujrzeli, co zrobiła dyktatura proletariatu w Rosji, zaczęli szukać innych rozwiązań. Sam Piłsudski był tego świetnym przykładem.


Artykuł ukazał się w „Naszym Czasopiśmie” nr 7-8/2018
Józef Piłsudski fot. z zasobów IPN