Prawo

„PRAWO PUBLICZNE NIE MOŻE BYĆ UMOWAMI OSÓB PRYWATNYCH”, CZYLI O PAREMIACH NA SĄDZIE NAJWYŻSZYM

Wydaje się, że prawo naturalne jest tyko reliktem zamierzchłej przeszłości. Nic bardziej mylnego. Zwłaszcza w ostatnich trzech latach nabrało szczególnego znaczenia. Dlaczego? Oto kilka refleksji.

Andrzej Zaleski

Najogólniej można powiedzieć, że prawo to normy (reguły) postępowania obowiązujące w danej wspólnocie. Zapisane są w źródłach prawa, którymi są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. (art. 87 Konstytucji R.P.) Jednak wskazany artykuł Konstytucji nie zawiera wszystkich obowiązujących źródeł prawa, bo należy do nich także zaliczyć klauzule generalne zawarte w Konstytucji i poszczególnych ustawach.

Jedną z takich klauzul jest zapis w art. 5 kodeksu cywilnego, który stanowi, że nie można czynić ze swojego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Do źródeł prawa o szczególnym znaczeniu należy zaliczyć także zasady, które nigdzie nie są skodyfikowane, a obowiązują w naszym kręgu cywilizacyjnym. Niektórzy nazywają je prawem naturalnym pochodzącym od Boga, zawartym w zasadach wiary chrześcijańskiej, inni po prostu prawem naturalnym, będącym wytworem naszej europejskiej cywilizacji. Szczególną postacią tych zasad są normy zawarte w rzymskiej myśli prawniczej. Normy te obowiązują Ustawodawcę i inne podmioty tworzące prawo. Ustawy z nimi sprzeczne nie mają mocy prawnej, są ustawowym bezprawiem. Zdarzało się, że osoby stosujące tego rodzaju ustawy trafiały na szubienice. Ustawodawstwo i praktyka Trzeciej Rzeszy są rażącym przykładem.

Stosowanie prawa polega na odkodowaniu norm prawnych zapisanych w źródłach prawa. Formułując normę, którą mamy zastosować nie można ograniczać się wyłącznie do źródeł prawa określonych w Konstytucji z pominięciem pozostałych. Trzeba uwzględniać całość ważąc, aby odkodowana norma była zgodna nie tylko z treścią obowiązujących przepisów, ale także z pozostałymi źródłami prawa. Norma sprzeczna ze tymi źródłami prawa nie staje się prawem i nie może być stosowana.

Źródła prawa zawarte w klauzulach generalnych i w prawie naturalnym, szczególnie wynikające z prawa rzymskiego, mają duże znaczenie dla samego pojęcia prawa i jego stosowania. Przykłady tych norm są zawarte w umieszczonych na ścianach budynku Sądu Najwyższego paremiach opracowanych i zebranych przez zespół romanistów pod kierunkiem wybitnego znawcy prawa rzymskiego profesora Uniwersytetu Warszawskiego Witolda Wołodkiewicza. Paremie oznaczone literką „D” pochodzą z Digestów Justyniańskich, a literką ‘C” z Kodeksu Justyniańskiego. Oto one:

1. Qui munus publice mandatum accepta pecunia ruperunt, crimine reputandarum postulantur. (D.48.11.9)

Dopuszcza się ździerstwa ten, kto sprawując funkcję publiczną przyjmuje pieniądze od zainteresowanych.

2. Minime sunt mutanta, quae interpretationem certam semper habuerunt. (D.1.3.23)

Jak najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację.

3. Qui non facit quo facere debet, videtur facere adversus ea, quia non facit. (D.50.17. 121)

Jeżeli ktoś nie czyni tego, co czynić powinien, uważa się, że czyni przeciwnie, ponieważ nie czyni.

4. Ubi eadem legis ratio, ibi eadem legis disposition ad (D. 9.2.32.)

W takich samych okolicznościach należy stosować takie same rozwiązania prawne.

5. Ius publicum privatorum pacitis mutari non potest. (D. 2.14.38)

Prawo publiczne nie może być umowami (osób) prywatnych.

6. Non ex regula ius sumatur, sed ex iure quod est regula fiat. (D.50.17.1.)

Reguły nie tworzą prawa lecz się z niego wywodzą.

7. In legibus magis simplicitas quam difficultas placet. (I. 2.23.7)

W prawie podoba się bardziej prostota, niż zawiłość.

8. Optima est legum interpres consuetudo. (D.1.3.37)

Zwyczaj jest najlepszą wykładnią prawa.

9. Ius civile vigilantibus scriptum est. (D.42.8.24)

Prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych.

10. Leges ab omnibus intellegi debent. (C.1.14.9)

Ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich.

11. Scire leges non hoc est verba earum tenere, sed vim ac potestatem. (D.1.3.17)

Znać prawa to nie znaczy trzymać słów ustawy, ale jej treści i mocy działania.

12. Placuit in omnibus rebus praecipuam esse iustitie aequitatisque quam stricti Iuris rationem. (C.3.1.8)

We wszystkich sprawach powinna mieć pierwszeństwo zasada sprawiedliwości i słuszności nad zasadą ścisłego prawa.

13. Non omnis vox iudicis iudicati continet auctoritatem. (C.7.45.7)

Nie każda wypowiedz sędziego ma moc wyroku.

14. Advocatorum error litigatoribus non noceat. (C.2.9.3)

Błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom.

15. Incivile est nisi tota lege perspecta una auliqua particula euis proposita uidiciare vel respondere. (D.1.3.24)

Nieprawidłowe jest wydawanie wyroku lub opinii prawnej bez uwzględnienia całości ustawy, na podstawie jednego jej fragmentu.

16. Iura non in singulas personas, sed generaliter costituuntur. (D.1.3.8)

Prawa są stanowione nie ze względu na konkretne osoby lecz dla wszystkich.

17. Omnis definitio in uire civili periculosa est: parum est enim, ut non subverti posset. (D.50.17.202)

Wszelka definicja w prawie cywilnym jest niebezpieczna, ponieważ rzadko się zdarza, by nie można było jej podważyć.