Historia

HELENA WIĘCKOWSKA, KOBIETA WSPANIAŁA

10 kwietnia minęła kolejna rocznica śmierci profesor Heleny Więckowskiej (1897-1984), wybitnej bibliotekoznawczyni, zasłużonej bibliotekarki, historyczki i kobiety, która walczyła piórem o rzeczywiste równouprawnienie kobiet i to nie tylko tych z wyższym wykształceniem.

Maria Klawe-Mazurowa

Helena weszła do grona osób zasłużonych dla kraju jako czynna uczestniczka jego dziejów. W dniu 19 marca 1919 roku Naczelny Dowódca Wojsk Polskich w Galicji wschodniej, generał Tadeusz Rozwadowski przyznał jej odznakę „Orlęta” o numerze 18187. Odznaka ta została ustanowiona i przyznawana „za dzielność i wierną służbę ojczyźnie, ku pamięci przebytych bojów w obronie Lwowa i Kresów Wschodnich w l. 1918-1919”. Helena pochodziła z Warszawy, we Lwowie znalazła się przypadkiem, ale wpojony w domu rodzinnym patriotyzm nie pozwolił jej na bierność wobec ówczesnych wydarzeń. Zgodnie z wewnętrznym nakazem wzięła więc czynny udział w toczących się walkach o Lwów. Taki był początek jej chlubnego życiorysu.

Nie wiemy kiedy i jak wróciła do Warszawy i kiedy dokładnie rozpoczęła studia na Warszawskim Uniwersytecie. Jej marzeniem od dawna było zdobycie wyższego wykształcenia, które przed wybuchem pierwszej wojny światowej było dla kobiet w ogóle, a dla Polek z zaboru rosyjskiego w szczególności, trudno osiągalne. Studiowała w Seminarium Historycznym Wydziału Filozoficznego, w pełni już polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, otwartego 7 listopada 1917 roku. Seminarium (przekształconym później w Wydział) kierował wybitny historyk i wychowawca młodzieży, profesor Marceli Handelsman. Naukę zakończyła w roku 1922 z tytułem doktora.

Mimo, że kobietom nie zabraniano już studiować, a także otrzymały w 1918 roku prawa wyborcze i pełne konstytucyjne równouprawnienie, to ze znalezieniem pracy odpowiadającej wykształceniu i kompetencjom ciągle były kłopoty. Zwłaszcza dla mężatki i przyszłej matki, której syn Jan urodził się w 1923 roku, a córka Maria w roku 1925. Mąż Heleny, warszawski architekt Aleksander Więckowski popierał ambicje żony i nie stawał na drodze do jej kariery zawodowej, ale pracodawcy nie chcieli zatrudniać młodej pani doktor, w dodatku obarczonej dziećmi i działającej czynnie w stowarzyszeniu kobiet z wyższym wykształceniem. Tak więc skutków faktu, że równouprawnienie kobiet w Polsce było tylko figurą retoryczną, Helena Więckowska doświadczyła osobiście. Na temat braku równouprawnienia w życiu zawodowym kobiet pisała często na łamach organu stowarzyszenia, wychodzącej od 1927 roku „Kobiety Współczesnej”.

Pracowała w latach 1922-1927 tylko dorywczo, jako nauczycielka historii w najstarszych klasach Gimnazjum Królowej Jadwigi, w prywatnym gimnazjum p. Stieche i jako pomoc prof. Stanisława Arnolda przy zbieraniu materiałów do Polskiego Atlasu Historycznego przygotowywanego przez Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Nie zaniedbywała jednak działalności naukowej, publikując stale artykuły historyczne w naukowych czasopismach. Prawdopodobnie dzięki temu w 1927 roku otrzymała propozycję pracy w organizowanej wówczas Bibliotece Narodowej, przy opracowywaniu odzyskanych i przywiezionych z zagranicy polskich archiwaliów z Rapperswil (Muzeum Polskie założone w 1870 roku przez Władysława Platera) i z Batignolles (zbiory Szkoły Polskiej założonej w 1841 roku). W czasie opracowywania tych, zebranych w czasie zaborów, poza granicami państwa, zbiorów rękopiśmienniczych, Helena Więckowska publikowała w czasopismach fachowych artykuły na temat polskiej emigracji politycznej. Jednym z największych jej dokonań tego okresu było opracowanie pamiątek, pism i listów Joachima Lelewela. Jego listy emigracyjne znamy obecnie wyłącznie dzięki skopiowaniu ich do druku przez Helenę Więckowską, oryginały zostały spalone przez najeźdźcę po powstaniu warszawskim.

Doceniając pracę Więckowskiej dyrekcja Biblioteki Narodowej awansowała ją z dniem 1 stycznia 1936 roku na stanowisko kierownika działu Druków Nowych. Pełniła tę funkcję aż do 1948 roku, z przerwą w okresie wojennym.

Helena, w ówczesnych warunkach zmonopolizowania niektórych dziedzin życia przez mężczyzn, nie tylko nie ustępowała im ani wykształceniem ani pracą. Również jej sposób spędzania wolnego czasu nie był, jak to wówczas oceniano, „typowo kobiecy”. Jej ulubioną rozrywką była jazda szybkimi samochodami. Prowadziła zawsze sama, nie korzystając z usług kierowcy, ani z pomocy męża. Nie były jej również obce bardziej tradycyjne środki transportu – konno jeździła równie dobrze jak samochodem.

Wybuch wojny pozbawił ją pracy, ponieważ Niemcy zamknęli Bibliotekę Narodową, ale szybko znalazła sobie nowe zajęcie. Wobec zlikwidowania przez Niemców, założonego w okresie międzywojennym przez Melchiora Wańkowicza Towarzystwa Wydawniczego „Rój”, wzięła od
p. Wańkowiczowej w dzierżawę część znajdujących się w magazynie „Roju” książek, którym groził przemiał i założyła we własnym mieszkaniu wypożyczalnię. Oficjalnie w wypożyczalni można było za drobną opłatą wypożyczać popularne „czytadła” i poradniki. Nieoficjalnie, zakazane dzieła polskiej literatury oraz zakazane podręczniki gimnazjalne i uniwersyteckie. Rozbite na poszczególne rozdziały i oprawione w okładki od poradników ogrodniczych, wędrowały do rąk zaufanych czytelników. Wypożyczalnia funkcjonowała do 1943 roku, kiedy Niemcy powiększyli dzielnicę „nur für Deutsche” i Helena Więckowska musiała opuścić swoje mieszkanie przy Belwederskiej i przenieść się na Powiśle.

Mąż Heleny, Aleksander Więckowski, od powołania do wojska w sierpniu 1939 roku, aż do zakończenia wojny walczył w polskich siłach zbrojnych na zachodzie. Sama Helena i jej dzieci działały w różnych strukturach Polski podziemnej – Helena uczestniczyła w pracach organizacyjno sztabowych Delegatury Rządu na Kraj, natomiast syn Jan, ps. Drogosław, był szefem 2 kompanii „Rudy” batalionu „Zośka”. Brał udział w powstaniu na Starym Mieście, gdzie zginęła jego siostra Maria, łączniczka batalionu. Jan walczył później w Śródmieściu i na Czerniakowie. Końca wojny doczekał w niemieckim obozie jenieckim.

Helena Więckowska oprócz prac w tajnej administracji podziemnego państwa, brała również udział w tajnym nauczaniu warszawskiej młodzieży. Po powstaniu znalazła się w Pruszkowie. Po wyzwoleniu, już 19 stycznia powróciła do Warszawy i do pracy w Bibliotece Narodowej przy porządkowaniu i katalogowaniu uratowanych części zbiorów oraz do pracy naukowej. Nasilające się restrykcje nowego ustroju wobec warszawiaków pracujących od czasów przedwojennych w państwowych instytucjach warszawskich, wzmożone w przypadku Więckowskich z powodu udziału Aleksandra w polskich siłach zbrojnych na zachodzie i pracy na rzecz rządu londyńskiego (powrócił po wojnie z Londynu do Warszawy) oraz pozostaniem ich syna Jana na Zachodzie sprawiły, że Helena postanowiła usunąć się z Warszawy, z oczu nowych władz. W roku 1947 przystąpiła do konkursu na kierownika będącej w budowie biblioteki uniwersyteckiej przy uniwersytecie łódzkim. Od 1 października 1948 roku rozpoczęła od podstaw tworzenie biblioteki, w której pracowała aż do emerytury w 1969 roku. Po śmierci męża w 1948 roku, przeniosła się w ogóle do Łodzi i przez 21 lat mieszkała w mieszkanku na terenie biblioteki. Z małej, podręcznej, liczącej 60 tys. tomów biblioteki stworzyła, przy pomocy wykształconych przez siebie pracowników, wielką, nowoczesną, nie odbiegającą od zachodnich wzorców, bibliotekę uniwersytecką, liczącą 660 tys. woluminów ulokowanych w budynku biblioteki, plus 290 tys. woluminów, znajdujących się w podlegających jej bibliotekach zakładowych. Oprócz pracy bibliotekarskiej, Helena Więckowska od 1949 roku prowadziła wykłady z bibliotekoznawstwa i rękopisoznawstwa na Uniwersytecie w Łodzi i w Warszawie, a po śmierci profesora Muszkowskiego objęła osieroconą katedrę bibliotekoznawstwa UŁ, którą prowadziła przez następne kilkanaście lat. W 1955 roku Centralna Komisja Kwalifikacyjna nadała jej tytuł profesora nadzwyczajnego.

Przez wielu bibliotekoznawców Helena Więckowska jest często określana mianem współtwórcy polskiego bibliotekarstwa i bibliotekoznawstwa, albo wręcz nazywana pierwszą damą polskiego bibliotekarstwa. Miała duży wpływ na ukształtowanie systemu kształcenia akademickiego polskich bibliotekarzy. Wychowała bardzo wielu uczniów, wypromowała kilkudziesięciu doktorów i kilkunastu doktorów habilitowanych. Jako członek wielu gremiów i komisji przyjmowała egzaminy na bibliotekarzy dyplomowanych, uczestniczyła aktywnie w planowaniu rozwoju różnych placówek bibliotecznych. W latach 1922-1979 opublikowała 221 tytułów naukowych: książek, artykułów, recenzji i haseł w słownikach encyklopedycznych polskich i zagranicznych. Znajomość kilku języków obcych pozwalała jej na swobodne kontakty naukowe z całym światem. Zarówno przed wojną, jak i po niej współpracowała z Międzynarodową Federacją Stowarzyszeń Bibliotekarskich (IFLA), na którego sesjach wygłaszała referaty. Od 1959 roku była wiceprzewodniczącą IFLA i członkiem wielu jej komisji roboczych.

Do końca życia, mimo nawału innych zajęć, pamiętała o swoich pierwotnych zainteresowaniach. Ostatnią jej książką, wydaną przez Czytelnika w 1980 roku były szkice pt. Joachim Lelewel.


fot. ze zbiorów rodziny Więckowskich
„Nasze Czasopismo” nr 04,05/2020